اسد الله معطوفى
401
سنگ مزارها و كتيبه هاى تاريخى گرگان و استرآباد ( فارسى )
متلاشى ميشوند . سپس ذرات آنها به صورت خاك رس ، ماسه و شن به وسيله عوامل فرسايش ( آب ، باد ، يخ و سرما ) به محلهاى جديد برده مىشوند و به صورت لايهلايه رسوب مىكنند . در درازمدت اين ذرات تهنشين شده به هم مىچسبند و سنگهاى رسوبى كلاستيك را بوجود مىآورند . اما از عوامل مهم مكانيكى متلاشىكننده سنگها بايد از يخ و سرما نام برد كه البته در هويت كانيهاى سنگ تغييرى ايجاد نمىكنند . ديگر واكنشهاى شيميائى مثل اكسيداسيون ، هيدرولير ، هيدراتاسيون و حل شدن هستند كه سنگها را نابود مىكند . در اين مورد بايد از عامل آب و هوا نام برد . مهمترين سنگهاى رسوبى عبارتند از : كنگلومراها ( سنگ درشت ، قلوهسنگ ، شنريزه و شن ) ، ماسه ، سنگگل ( گل درشت دانه ) ، شيست رسوبى و سنگ رسى . 1 كانيهاى اصلى اين سنگها شامل : كوارتز ، كلسيت ، كانيهاى رسى و تعداد قابل توجهى كانيهاى فرعى بيرنگ ، سفيد و زردرنگ مىشوند . وجود رنگهاى مختلف در سنگهاى رسوبى هم بخاطر رنگدانههائى است كه به مقدار كم رسوبها را رنگى مىكنند . مهمترين اين رنگدانهها كربن آلى ( سياه ) و اكسيدهاى آهن ( رنگهاى سبز ، زرد و قرمز ) هستند . در ميان سنگ مزارهاى گورستانهاى تاريخى گرگان ، از نوع چنين سنگهاى رسوبى را مىتوان در رنگهاى خاكسترى پررنگ و كمرنگ ، تيره و قرمز ديد . اما غير از سنگهاى يادشده ، سنگهاى ديگرى هم در طبيعت وجود داشتهاند كه متفرعات همين سه نوع سنگها بوده و مهمترين آنها عبارتند از : 4 - سنگهاى رودخانهاى : كه در مسير حركت آب و غلتيدن در مسير رودخانهها با برخورد با سنگهاى ديگر لبه تند و تيز خود را از دست مىدهند . بسيارى از سنگ مزارهاى گورستانهاى گرگان تاريخى كه مورد استفاده طبقات متوسط و پايين قرار گرفتهاند ، از اين نوع سنگ و معمولا عارى از هر نوع هنر چشمگير نقاشى ، خطاطى و حكاكىاند . در چنين سنگ مزارهائى معمولا براى تزئينات بسيار ساده آنها فقط از خطوط و اشكال هندسى مبتدى بهره بردهاند . 5 - سنگهاى كرمى : اين نوع سنگها داراى لبههاى تيز هستند و معمولا با مواد منفجره از كوه و معدن استخراج مىشوند . اما در گذشته بوسيله دژبر ( چكشهاى ضربهاى متراكم ) مثل تپك و قلم آنها را جدا مىكردند . نمونههايى از چنين سنگهاى كرمى را در بين سنگ مزارهاى گرگان بندرت مىتوان ديد كه هنوز جاى پتك و قلمها را بر بدنه خود حفظ كردهاند .